آيت اللّه حاج شيخ علي اكبر نهاوندي

حاج شيخ علي اكبر فرزند شيخ حسين نهاوندي مي­باشند . وي در سال 1278 هجري قمري در نهاوند ديده به جهان گشودند . ايشان از علماي عصر خود بود ، دروس مقدماتي را در نهاوند نزد عالم جليل اقدر ، شيخ جعفر بروجردي و حاج ملا محمد سره­بندي آموخت . سپس به بروجرد مسافرت نمود و دروس سطح را نزد بزرگاني چون شيخ آقا حسين شيخ الاسلام و آقا ابراهيم بن مولي حسن تويسركاني و سيّد ابوطالب و ديگران فرا گرفت ، و براي بهره­گيري از استادان مجّرب و مهذّب به مشهد مقّدس مشرف گرديد و در آن ديار از بزرگاني چون شيخ عبدالرحيم بروجردي ، آقاي ميرزا سيد علي حائري يزدي و حاج شيخ محمدتقي بجنوردي مشهدي بهره­ها برگرفت . در اين ميان جهت استفاده­هاي علمي ، مدّتي را نيز در اصفهان به سر برد ، سپس در تهران در درس حاج ميرزا حسن آشتياني و ميرزا عبدالرحيم نهاوندي و ميرزا محمد اندرماني حضور يافت و فلسفه و علوم معقول را از بزرگاني چون عالم رباني ميرزا محمدرضا
قمشه­اي و ميرزا ابوالحسن ، معروف به «جلوه» و حكيم نامدار «حيدرخان نهاوندي» آموخت ، سپس به عتبات عاليات هجرت كرد و در شهر سامرّا مدتي ملازم درس ميرزا محمدحسن مجدد شيرازي گرديد و در سال «1308 هجري قمري» به نجف اشرف منتقل گرديد و در آنجا از حوزه­ي درس بزرگاني چون سيد محمدكاظم طباطبايي يزدي و مولي محمدكاظم آخوند خراساني ، شيخ محمد طه نجف ، ميرزا حبيب اللّه رشتي ، شيخ الشريعه اصفهاني ، شيخ محمدحسن مامقاني ، مولي لطف اللّه مازندراني و مرحوم حاجي نوري صاحب مستدرك بهره­ها بود . ايشان به كثرت قدس و تقوا معروف و به ورع موصوف و از نوادر عصر خود بود و بسياري از علما و بزرگان از آن جناب اجازه روايتي داشتند . حضرت آيت اللّه العظمي مرعشي نجفي (ره) در مورد اين عالم جليل اقدر مي­فرمايد : «كان خرّيتاً في الحديث و مقدّمات من الرجال والدرايه ، فقيهاً اصولياً متكلماً مفسراً ، و كان شريك الدّرس عند هولاء الاساطين معر والدي العلامه آيه اللّه شمس­الدين محمود الحسيني المرعشي – النجفي المتوفي 1338.» بازگشت به ايران : شيخ علي اكبر نهاوندي در اواخر ماه ذيقعده سال 1317 هجري قمري به سبب مريضي به ايران برگشت و يك ماه و نيم در تبريز ماند ، سپس ، جهت به جاي آوردن صله­ي ارحام به نهاوند رفت و در آنجا تا نيمه­ي ماه ذيحجه سال 1322 هجري قمري ماند و سپس در ابتداي محرم سال 1323 هجري قمري به تهران رفت و شش سال در تهران اقامت كرد . ايشان در سال 1328 هجري قمري در مشهد الرضا عليه السلام ساكن شد و در اين ديار از هر نظر بهره­ها برد ؛ از ائمه­ي جماعت موجه در نزد عامه­ي مردم بود ؛ در مسجد بزرگ گوهرشاد نماز مي­خواند و هر شب بعد از نماز منبر مي­رفت ؛ مردم و اهل علم را موعظه مي­نمود ، سخنانِ ايشان به خاطر اخلاص در نيت و راستي در گفتار و ورع و تقواي در عمل و التزام تام در آداب شرعيه و اديه وارده و تطبيق دادن آن­ها در اعمال ، قبل از تعليم به اقوال ، تأثير به خصوص بر مردم و مستمعين مي­گذاشت . بيشتر عمر شرفش در تدليف و تصنيف سپري شد و تعداد تأليفات ايشان ، بر توان علمي و اطلاعات ذي قيمتي كه ايشان در علوم ديني ،‌تاريخ ، حديث ، تفسير و غيره داشتند ، دلالت دارد . اساتيد ايشان : الف – در علم اصول : 1- ميرزا حبيب ا... رشتي (محقق رشتي) . 2- سيد ابوالقاسم اشكوري (صاحب جواهر العقول) .3- سيد ابوالقاسم اشكوري (صاحب جواهر العقول) . 4- آخوند خراساني (صاحب كفايه الاصول) . ب – در علم فقه : 1- حاج ميرزا حسن خليلي تهراني . 2- شيخ محدحسن مامقاني . 3- سيد محمدكاظم طباطبايي يزدي . 4- شريعت اصفهاني (شيخ الشريعه) . ج – در علم حديث : 1- حاج ميرزا حبيب ا... رشتي . 2- شريعت اصفهاني (شيخ الشريعه) . 3- حاج ميرزا حسين نوري . د – مشايخ روايي ايشان : 1- ميرزا حبيب ا... رشتي . 2- شريعت اصفهاني (شيخ الشريعه) . 3- سيد ابوالقاسم بن معصوم اشكوري . 4- سيد حسين كوه كمري . 5- سيد مرتضي كشميري . 6- حاج ميرزا حسين نوري . راويان از حاج شيخ علي اكبر نهاوندي : 1- سيد شهاب­الدين مرعشي نجفي (16 جمالي­الاول 1354) . 2- شيخ محمد شريف رازي (سال 1364) . 3- شيخ محمدعلي اردوبادي . 4- سيد علي نقي فيض الاسلام (مترجم نهج­البلاغه) . تأليفات : 1- البنيان الرفيع (در احوال خواجه ربيع بن خيثم تابعي) . 2- الجهه الغاليه و الجنه العاليه ، كتابي است كشكول مانند ، شامل : حكايات ، مواعظ ، تفاسير ، تأويلات ، نصايح ، معالجات ، مناظرات و ... 3- جنّتان مدهامّتان ، در فوائد متفرقه به زبان عربي و فارس مرتب بر جَنتّين در دو مجلد ، در اين دو مجلد عناويني مانند : فاكهه ، نخله ، رمانه و ... وجود دارد . 4- حاشيه­ي فرايد الاصول (شيخ مرتضي انصاري). 5- خزينه الجواهر في زينه المنابر ، در اصول و فروع و اخلاق به زبان فارسي در چهار باب : آيات ، روايات ، مواعظ و حكايات . 6- راحه الروح في شرح حديث «مَثَل اهلبيتي كمَثَل سفينه نوح» 7- سبع المثاني ، در مناقب حسن اول تا حسن ثاني (پيشوايان دهگانه) . 8- العبقري الحسان في تواريخ صاحب الزمان (در شرح احوال ولي عصر «عج»). 9- العسل المصفي في نكت اخبار مناقب المصطفي . 10- عناوين الجمعات في شرح دعاي سمات (وسيله النجاه و عناوين الجمعات) . 11- گلزار اكبري و لاله­زار منبري (داراي يكصد و چهارده گلشن به عدد سوره­هاي قرآن). 12- لمعات الانوار في حل مشكلات آيات و اخبار . 13- مفرح القلوب و مفرج الكروب در قصص و حكايات . 14- الكواكب الدُري في نُكت اخبار مناقب اميرالمؤمنين (ع). 15- اليد البيضاء في مناقب الامير و الزهراء . 16- الارث (تقرير بحث فقيه معروف سيد محمد كاظم طباطبايي يزدي).17- طور سينا در شرح حديث كساء . 18- انوار المواهب در مناقب چهارده معصوم (ع) . 19- وسائل العبيد الي مراحل التوحيد . 20- جواهر الكلمات (جواهر الزواهر في شوارد النوادر) . 21- الفوائد الكوفيه في ردّ الصوفيه . 22- انهار النوائب في اسرار المصائب . 23- رشحه الندي في مسأله البدي . 24- المنفحات العنبريه في البيانات المنبريه . 25- كشف التغطيه عن وجوه التسميه . 26- الفوائد الكوفيه في ردّ الصوفيه . 27- الفتح المبين في ترجمه الشيخ علي الحزين . 28- رساله الحقيقه و المجاز . 29- صلاة المسافر (تقرير بحث استادش شيخ محمد طه نجف) . 30- الياقوت الاحمري في مَن رأي الحجه المنتظر «عج» . شعر : ايشان علاقه­ي فراواني به شعر و قطعات ادبي و جملات و عبارات موزون ، اعم از ابديات عرب و فارسي داشته است ، اين علاقه از ذكر و نقل اشعار فراوان و كلمات حكمت­آموز در كتاب­هالي متعدّد ايشان به وضوح مشاهده مي­شود و همواره در مقالات خويش سعي در ارائه­ي معاني بلند در قالب نثري مسجّع و موزون داشته و در مجموع چه در عربي و چه در فارسي از قلمي شيوا و روان برخوردار بوده است . به عنوان نمونه ، دو قطعه از قطعات ايشان در مقامات معنوي ، مناجات و اشتياق به محبت الهيه را مشاهده مي­كنيم : خداوندا نه روزه نه نمازي نه در وقت سحر راز و نيازي نه چشمي كاو بود از خوف گريان نه قلبي كاو بود در جوف بريان نه دستي كاو به راهت زرفشانم نه پايي كاو به درگاهت كشانم نه حال خشيتي و ابتهالي نه حال خجلتي و انفعالي نه حال خواندن قرآن و ذكري نه در تصميم و عزمم فكر بِكري ... خداوندا زياده حبّ ايشان نما بر قلب اين زار و پريشان كه جز اين حب ندارم توشه همراه به جز «لاتفضلوا من رحمه اللّه» الهي عاقبت معمور گردان مرا در رحمتت مغمور گردان ويژگي­هاي اخلاقي : يكي از مؤمنين نقل كرده است ، كه : حدود چهل سال قبل كه در شهرباني آن زمان در تهران مشغول خدمت بودم ، يك شب هنگام گشت شبانه به شخصي برخورد كردن كه پس از كمي صحبت معلوم شد ، ايشان كليمي مي­باشند‌، وي پس از اين كه دانست بنده نهاوندي مي­باشم . به تعريف و تمجيد از اهالي نهاوند پرداخت و گفت : عالِم ديني شما ، حق بزرگي به گردن ما كليمي­ها دارد . گفتم : چطور ؟ گفت : من از كليمي­هاي مشهد هستم ، چند سال پيش عده­اي از متعصبين ناآگاه در هنگام برپايي يكي از مراسم مذهبي ما ، نقشه­ي بر هم زدن مراسم را در نهاوند كشيده بودند . وقتي اين حمله در حال
شكل­گيري بود ، ما چاره­اي جز اين نديديم كه جريان را به اطلاع مرحوم شيخ علي اكبر نهاوندي كه نفوذ و محبوبيت فراواني در بين مردم داشت ، برسانيم . ايشان پس از اطلاع ، سراسيمه خود را به محل رساند و پس از دعوت همكان به آرامش ، سخنراني غرّايي درباره­ي مقام حضرت «موسي عليه السلام» و نحوه­ي برخورد با اقليت­ها و اين كه يهوديان ، اين مراسم را به استناد كدام يكي از آيات تورات به جاي مي­آورند ، ايراد نمود . جامعه­ي كليميان ، خود چنان تحت تأثيرِ كلمات و وسعت اطلاعات او قرار گرفته بودند كه از ديدگانشان اشك جاري شده بود و برخي مي­گفتند : گويي ، حضرت موسي (ع) زنده گشته و احكاممان را به ما تعليم مي­دهد و آن عده از مسلمانان ناآگاه نيز از كار خود پشيمان شدند و متفرق گشتند . اجتناب از امور شبهه ناك : به گفته­ي برخي مؤمنين ، مرحوم نهاوندي ، از خوردن ميوه­ي باغات يكي از مناطق نهاوند، خودداري مي­كرد . وقتي علّت را از ايشان جويا شدند ، فرمود : در آن منطقه از باغات ، آب نوبتي نيست و هر كس زور بيشتري داشته باشد صاحب آب است . لذا بسياري از اوقات در رساندن آب به باغ ، حقوق ديگران را پايمال مي­كنند و من بر خود جايزه نمي­دانم كه از چنين ميوه­اي بخورم . كرامات : 1- داستان فرو ريختن ديوار مدرسه علميه نهاوند سالي كه مرحوم نهاوندي «قدس سّره» از نجف اشرف به ايران بازگشت پس از چندي جهت به جاي آوردن صله­ي رحم و ديدار با مؤمنين شهر و ارشاد و موعظه­ي به نهاوند تشريف آوردند . با ورود ايشان به شهر ، طبق معمول جلسات موعظه ايشان سر و صدايي بپا كرد و مؤمنين دسته دسته خود را به جلسات ايشان مي­رساندند . روزي پس از جلسه تصميم بر اين شد كه كساني كه تمايل دارند با ايشان به زيارت مرقد شريف مرحوم ميرزا «قدس سرّه» بروند . ايشان پيشاپيش جمعيت راهي شدند ، وقتي كه در «راسته ميرزا آقا» به مدرسه­ي علميه مي­رسند ، ايشان توقف مي­كنند و مي­گويند : اين مدرسه به گردن ما حق دارد و سپس راه را كج كرده و از كوچه­ي «آقانور» به مسير ادامه مي­دهد . برخي مي­گويند آقا ! از اين طرف مسير طولاني مي­شود . ايشان به آنان جوابي مي­دهد . چيزي نمي­گذرده ديوار مدرسه كه ارتفاع بلندي داشت با صداي مهيبي فرو مي­رزد و مردم از اين حادثه­ي وحشتناك جان سالم بدر مي­برند . در شهر غوغايي برپا مي­شود و ادارات مردم نسبت به ايشان افزوده مي­گردد . 2- سروش غبيبي آيت اللّه محسني ملايري (قدس سّره) در مصاحبه­اي راجع به آيت ا... العظمي بروجردي (قدس سرّه) چنين مي­گويد : در سفر دومي كه آيت ا... العظمي بروجردي (قدس سرّه) چنين مي­گويد : در سفر دومي كه آيت ا... بروجردي به مشهد مقدّس مشرف شدند ، مرحوم حاج شيخ علي اكبر نهاوندي كه امامت جماعت مسجد گوهرشاد را داشتند از ايشان خواستندكه به جاي وي نماز جماعتي را قبول كنند . ايشان هم بعد از تأملي پذيرفتند و ماه رمضان را در مكان آقاي نهاوندي نماز خواندند. بعداً مرحوم نهاوندي براي من نقل كردند : چشمم آب آورده بود‌، براي عمل به تهران رفتم ، پزشكان نوبت طولاني داند ، ديدم هنوز فرصتي تا عمل جراحي باقي است . به عتبات مقدّسه رفتم‌، در نجف اشرف مرحوم آيت ا... سيد ابوالحسن اصفهاني از من خواستند در مكان ايشان نماز بخوانم ، بعد از نماز مغرب در نافله­ي دوم آن ، صدايي را شنيديم كه فرمود : «عَظَّمْتَ ولَدي فَعَظَّمْتُكَ» فرزندم را بزرگ داشتي ، پس تو را بزرگ داشتم ، (تو به او جاي دادي ،‌من هم به تو جاي دادم.)اين قضيه را من از آقاي نهاوندي شنيدم و خدمت آقاي بروجردي نقل كردم ، اشك از چشمان ايشان سرازير شد . اين جمله -عَظَّمْتَ ولَدي- علاوه بر عنايت اميرمؤمنان علي (ع) به مرحوم آقاي بروجردي، بر صحت انتساب ايشان نيز دلالت دارد . سخت كوشي در راه تحصيل علم در «نفحات الانس» از خواجه عبداللّه انصاري حمايت شده ، كه گفته است : من سيصد هزار حديث ياد دارم با هزار هزار سند ، و او فرموده است : آن چه من در طلب حديث مصطفي (ع) كشيدم ، هرگز احدي نكشيد ، يك منزل از نيشابور تا ديزباد باران مي­آمد و من براي اين كه جزوه­هاي حديث خيس نشود ، در حال ركوع راه مي­رفتم و آن­ها را زير شكم نهاده بودم و نيز گفته است كه شب در نور چراغ حديث مي­نوشتم و فراغت­ نان خوردن نداشتم ، مادرم نان پاره و لقمه مي­كرد و در دهان من مي­نهاد . مرحوم نهاوندي – قدّس سرّه – پس از نقل مطلب فوق از «نفحات الانس» چنين ادامه مي­دهد : اين ناچيز گويد : نظري حالت خواجه ، براي خود اين حقير نيز اتفاق افتاد. در سال 1318 هجري قمري كه از نجف اشرف بيرون آمده و به جانب بلاد عجم مي­آمدم ، آب طغيان و سدّ كاظمين و بغداد را خراب كرده و از حدود بغداد تا حدود سراي خاكستري را اب گرفته بود . قُفّه در ميان آب انداخته و زوّار و عابرين را عبور مي­دادند. حقير در ميان قفّه ايستاده و تأليفات فقه و اصول خود را در ساروقي بسته و بالاي سر خود نگاهداشته بودم كه اگر فرضاً غرق شدم ، اول خود غرق شوم ، بعد از آن نوبت به تأليفات برسد و تا حال كه اين مقام را تحرير مي­نمايم – مقارن ظهر يكشنبه بيست و يكم ماه شعبان المعظم 1341 هجري قمري – اگر مدعي شوم كه در منزل خود از بدو تحصيل تا حال غذايي به فراغت بال ، صرف ننموده­ام ، - به جهت اشتغال به مطالعه­ي كتب و نوشته­ها – همانا ادعايي قرب به صدق نموده­ام . (اَسْئَلُ اللّه التوفيقَ لِما يُحِبُ و يرضي.) وفات ايشان : ايشان عاقبت در بين­­الطلوعين روز سه­شنبه نوزدهم ربيع­الثاني سال 1369 هجري قمري در سن 91 سالگي ، چشم از جهان فرو بست ، با اعلام وفات اين بزرگ مرد از مأذنه­ي مساجد و حرم مطهر رضوي ، مردم دسته دسته به كوچه­ها و خيابان­ها ريختند و بدن مطهّر اين عالم رباني را با اندوه و ماتم فراوان تشييع نمودند . پيكر پاك ايشان در دارالسعاده در جوار مرد مطهّر امام رضا (ع) در نزديكي قبر شيخ مرتضي آشتياني در پايين پاي مبارك حضرت رضا (ع) در صحن جديد متصل به درب حرم مطهر به خاك سپرده شد . فرزندان آيت ا... حاج شيخ علي اكبر نهاوندي : از آثار و باقيات صالحات آن مرحوم ، فرزند ايشان ، مرحوم دانشمند حاج شيخ محمد فريد نهاوندي ، صاحب كتاب رموز نماز مي­باشد . وي صاحب فضل و ذوق و طبع سرشار و داراي تأليفاتي مي­باشد ، ايشان از شاگردان درس مرحوم آيت ا... العظمي بروجردي بودند و در سال 1389 هجري قمري در تهران وفات كردند و جنازه­اش را به مشهد مقدس حمل و در جوار حضرت رضا (ع) به خاك سپردند .